ธรณีวิทยา
- หิน หรือสภาพทางธรณีวิทยาของอุทยานแห่งชาติภูผายล ตั้งอยู่บนเทือกเขาภูพาน มีลักษณะทางโครงสร้างทางธรณีวิทยาเป็นภูเขาหินทราย มีลักษณะการวางตัวเป็นแบบกระทะคว่ำ (Anticline) และกระทะหงาย (Syneline) ที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของเปลือกโลกในอดีต หินที่พบจะอยู่ในชุดหินโคราช (Khorat Group) โดยประกอบไปด้วย 6 หน่วยหินดังนี้
1.หน่วยหินภูพาน (Phu Phan Formation) ซึ่งเป็นหินทรายปนกรวดสีขาวปนน้ำตาลเหลือง เม็ดตะกอนขนาดปานกลางถึงขนาดหยาบ มีกรวดปน มีความคงทนต่อการพังทลายได้ดี
2.หน่วยหินเสาขรัว (Sao Khrua Formation) ลักษณะเป็นหินทรายสีแดงอ่อน เม็ดตะกอนขนาดเล็กขาว บริเวณที่เป็นหินทรายแป้ง จะมีกรวดปนอยู่บ้าง และในบริเวณที่เป็นหินทรายแป้งปรากฏว่ารูปทรงของภูเขาจะเอียงลาด
3.หน่วยหินพระวิหาร (phra Wihan Formation) ส่วนใหญ่เป็นหินทรายสีขาวถึงชมพู ขนาดตะกอนปานกลางถึงหยาบ
4.หน่วยหินภูกระดึง (Phu Kradung Formation) ลักษณะหินส่วนใหญ่เป็นหินดินดาน สีน้ำตาลม่วงแดง มีแร่ไมก้า ปะปนอยู่และปะปนด้วยหินทรายแป้ง สีน้ำตาลแดง
5.หน่วยหินน้ำพอง (Nam Phong Formation) ลักษณะเป็นหินทรายแดงถึงสีน้ำตาล พบหินปนกรวดบ้างเล็กน้อย
6.หน่วยห้วยหินลาด (Huay Hin Lat Formation) ลักษณะของหน่วยหินนี้เป็นกรวดปน มีหินทรายปนบ้างเล็กน้อย
- ดิน พื้นที่อุทยานแห่งชาติภูผายล ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเทือกเขาภูพาน พื้นที่แถบนี้เคยเป็นพื้นที่ป่าไม้
ที่อุดมสมบูรณ์มาแต่อดีต แต่เนื่องจากบริเวณนี้เคยเป็นศูนย์กลางการปฏิบัติการแห่งหนึ่งของกลุ่มผู้ร่วมพัฒนาชาติไทย ทำให้การปฏิบัติการทางราชการมีมากไปด้วย0เพื่อการดังกล่าว จึงได้มีการตัดถนนหลายสายโดยเฉพาะทางหลวงหมายเลข 2330 และ 2339 เมื่อเหตุการณ์สงบลงทำให้ประชาชนอพยพเข้าไปตั้งถิ่นฐานและหาพื้นที่ทำกินเพิ่มมากขึ้น ทั้งนี้เพราะมีถนนเข้าถึงสะดวก
จนมีหมู่บ้านมากมายโดยรอบแนวเขตอุทยานแห่งชาติ รวมทั้งพื้นที่เกษตรกรรมของชาวบ้าน สภาพพื้นที่ป่า จะเป็นป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ ป่าดิบแล้ง ลักษณะดินจะเป็นไปตามสภาพป่า ป่าเต็งรังเป็นป่าไม้ผลัดใบ สภาพพื้นที่จะค่อนข้างแห้งแล้ง ดินร่วนปนทราย หินกรวด ป่าเบญจพรรณ เป็นป่าผลัดใบผสม
พบขึ้นอยู่ตามริมห้วยและตามหุบเขา โดยทั่วไปเป็นดินร่วนละเอียดถึงดินร่วนปนทราย ซึ่งมีความสามารถในการระบายน้ำได้ดี ดินชั้นล่างมักมีกรวดและหินปะปนอยู่บ้าง และมีการสะสมของอนุภาคดินเหนียว ดินในป่าเบญจพรรณมีความหนาแน่นรวมสูงทั้งดินชั้นบนและดินชั้นล่าง ส่วนป่าดิบแล้งนั้นจะเป็นในลักษณะของป่าไม้ที่ขึ้นปะปนกันระหว่างป่าเบญจพรรณกับป่าเต็งรัง จะมีการเก็บกักน้ำได้ดี
- แหล่งน้ำ เนื่องจากสภาพภูมิประเทศของพื้นที่อุทยานแห่งชาติภูผายล เป็นภูเขาสลับซับซ้อนก่อให้เกิด ลำธารขึ้นมากมายหลายสาย พื้นที่รอบนอกเป็นพื้นที่ราบลุ่มและเหมาะสำหรับเป็นพื้นที่รับน้ำจากเทือกเขาตอนล่างจึงเป็นแหล่งกักเก็บน้ำธรรมชาติขนาดใหญ่ เรียกว่า อ่างเก็บน้ำ มีจำนวน 24 แห่ง ซึ่งในจังหวัดนครพนม นั้นจะมีอ่างเก็บน้ำอยู่ 7 แห่ง คือ
1. อ่างเก็บน้ำห้วยโท ตำบลหนองบ่อ อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
2. อ่างเก็บน้ำนางออ ตำบลหนองบ่อ อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
3. อ่างเก็บน้ำห้วยผักดอก ตำบลหนองบ่อ อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
4. อ่างเก็บน้ำห้วยวังม่วง ตำบลก้านเหลือง อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
5. อ่างเก็บน้ำกกตูม ตำบลก้านเหลือง อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
6. อ่างเก็บน้ำวังแปล ตำบลก้านเหลือง อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
7. อ่างเก็บน้ำดงน้อย ตำบลพิมาน อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
สำหรับแหล่งน้ำบริเวณเส้นทางผาเป้า-ผาแดง นั้น จะเป็นแหล่งน้ำธรรมชาติ ที่มีต้นกำเนิดจาก
เทือกเขาภูพาน ทำให้เกิดน้ำผุด น้ำซับ ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของลำธารสายต่างๆ และต้นกำเนิดของน้ำตก
โดยน้ำตกที่โดดเด่นและสำคัญต่อการท่องเที่ยวในพื้นที่นี้คือ น้ำตกศรีตาดโตน ซึ่งเป็นน้ำตกที่สวยงาม
น้ำใสสะอาด มีลานหินกว้าง อยู่ในท้องที่บ้านห้วยยาง ตำบลเหล่าโพนค้อ อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร
- น้ำตกศรีตาดโตน อัญมณีเม็ดงามแห่งผืนป่าภูยางอึ่ง ตั้งอยู่ในอุทยานแห่งชาติภูผายล เป็นน้ำตกหินปูน
ที่มีความท่ามกลางความสวยงามเขียวขจีของผืนป่า โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนจะมีความงดงาม น้ำตกเกิดจากไหลมารวมตัวกันของสายน้ำเล็กๆหลายสาย ไหลลงสู่ร่องน้ำใหญ่ของลำห้วยโท0เป็นร่องห้วยระหว่างภูผาแดง ซึ่งมีพื้นที่อยู่ในเขตตำบลหนองบ่อ อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม และภูยางอึ่งอยู่ในเขต ตำบลเหล่าโพนค้อ อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร น้ำตกศรีตาดโตน มีลักษณะเป็นลานหินกว้างลาดเอียง เรียกว่า ตาด ที่สามารถมองเห็นสายน้ำสีขาวแผ่ออกกว้างไหลตัดกับหินสีดำลงสู่เบื้องล่าง นับว่าเป็นความงามที่เกิดจากธรรมชาติสร้างสรรค์ น้ำตกศรีตาดโตน มีความสูงประมาณ 10 เมตร กว้างประมาณ 12 เมตร แอ่งน้ำขนาดใหญ่ที่เกิดจากการกัดเซาะของน้ำที่ไหลกระทบกับพื้นหินเป็นสีเขียว มีความลึกประมาณ 5 เมตร น้ำตกศรีตาดโตน เดิมชื่อน้ำตกตาดโตน เนื่องจากบริเวณชั้นบนของน้ำตกมีน้ำไหลผ่านลานกว้างเป็นช่วงๆหลายจุด ซึ่งชาวบ้านในตำบลเหล่าโพนค้อมักจะเรียกบริเวณที่เป็นลานกว้างว่า “ตาด” ก่อนที่จะไหลไปตามความลาดเอียงของชั้นหิน และไหลตกลงสู่เบื้องล่าง และชาวบ้านเรียกการไหลของน้ำตกจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำว่า “โตน” จึงเป็นที่มาของชื่อน้ำตก “ตาดโตน” และเมื่อปี พ.ศ. 2553 ได้มีการสำรวจซึ่งนำโดยนายพิทักษ์ บริพิศ นายอำเภอโคกศรีสุพรรณในขณะนั้น เพื่อเปิดเป็นแหล่งท่องเที่ยวของตำบลเหล่าโพนค้อ และได้ทำพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 9 ธันวาคม 2553 พร้อมกับได้เพิ่มคำว่า ศรี ซึ่งเป็นคำนำหน้าชื่อของอำเภอ เข้าไปอีกหนึ่งคำ จึงได้ชื่อว่า “น้ำตกศรีตาดโตน”
- สภาพป่า สภาพป่าบริเวณผาเป้า-ผาแดง มีความอุดมสมบูรณ์ มีความหลากหลายทางชีวภาพ มีความสวยงามทางธรรมชาติป่าเขา น้ำตก หิน รวมถึงหินโพรงรูปหัวใจที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ และมีลักษณะเป็นหน้าผาหินทรายสูงชัน ตั้งอยู่บนเทือกเขาภูพานน้อย ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอุทยานแห่งชาติภูผายล สภาพป่าโดยทั่วไปจะเป็นป่าเต็งรัง สลับกับป่าเบญจพรรณ และป่าดิบแล้ง0โดยในบริเวณป่าเต็งรังจะเป็นป่าโปร่ง มีต้นไม้ขนาดใหญ่ และพืชพื้นล่างจำพวกหญ้าเพ็ก รวมทั้งมีดานหินอยู่มากมาย ซึ่งดานหินในป่าเต็งรัง มักมีพืชสมุนไพรประจำถิ่นขึ้นอยู่ 2 ชนิด คือ ต้นรักดาน และต้นข่อยดาน
ในเขตป่าเบญจพรรณ จะมีความอุดมสมบูรณ์มากกว่าป่าเต็งรัง จะมีแหล่งน้ำ น้ำตก น้ำผุด น้ำซับ ต่างๆ ที่เป็นแหล่งอาหารและน้ำของสัตว์ป่า รวมถึงมนุษย์และเจ้าหน้าที่ ที่ออกเดินลาดตระเวนในเขตป่าบริเวณนั้น น้ำผุดและน้ำซับ เกิดจากต้นไม้ที่ดูดซับน้ำไว้ปริมาณมากๆ แล้วทำการคายน้ำออกมาโดยมากจะทำการคายน้ำในเวลากลางคืน ซึ่งเป็นตัวบ่งบอกความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศ เป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์หลากหลายชนิด อีกทั้งยังเป็นแหล่งอาหารสำหรับการบริโภค
นอกจากนี้ยังเป็นเส้นทางประวัติศาสตร์ของกลุ่มผู้ร่วมพัฒนาชาติไทย อดีตเคยเป็นฐานที่มั่นของสหายผู้ร่วมพัฒนาชาติไทย ที่มีความแตกแยกทางความคิด เคยมีการสู้รบกับรัฐบาลมายาวนาน ทำให้ป่าในพื้นที่เทือกเขาภูพานน้อย ที่เชื่อมโยง 3 จังหวัด สกลนคร นครพนม มุกดาหาร เป็นพื้นที่สำคัญรวมทั้งเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางเชิงธรรมชาติและเชิงประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจยิ่ง
