การศึกษาพฤติกรรมสัตว์ป่า: หมีหมาและหมีควาย
- หมีในประเทศไทยมีสองชนิด หมีควาย (ASIAN BLACK BEAR) และหมีหมา (SUN BEAR) ตัวเล็กกว่าหมีควาย
- หมีหมา MALAYAN SUN BEAR เป็นหมีขนาดเล็ก ความยาวลำตัว ประมาณ 110-140 cm. จากพื้นถึงหลัง ประมาณ 30-70 cm. ปกติจะเดิน 4 ขา น้ำหนักประมาณ 40-63 kg. หรือมากกว่า
- มีสีขนสั้นเกรียนสีดำเป็นเงาทั้งตัว ขนหน้าสีน้ำตาล บริเวณขนหน้าอกมีขนสีขาวเป็นรูปตัว U ซึ่งเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว แต่ละตัวไม่เหมือนกัน
- เวลาตกใจจะร้องคล้ายเสียงสุนัขเห่าเลยชื่อ หมีหมา
- เวลาสงสัยจะยืนสองขาเพื่อให้มองเห็นได้ดีขึ้นและใช้จมูกสูดดม เมื่อยืนสองขาจะสูง ประมาณ 150-160 cm. เวลายืนสองขาหลังมันจะตรงคล้ายคน (เลยมีชื่อเรียกว่า หมีคน)
- หมีควาย เป็นหมีขนาดใหญ่ที่มีในบ้านเรา ลำตัวยาว 120-150 cm. จากพื้นถึงหลัง ประมาณ 65-100 cm. เมื่อยืนสองขาจะสูง ประมาณ 175-180 cm. น้ำหนักประมาณ 100-160 kg. หรือมากกว่า 200 kg.
- มีขนยาวหยาบสีดำทั้งตัว ขนคอยาว ขนบริเวณจมูกสีเทา จมูกดำ หูกลม บริเวณขนหน้าอกมีขนสีขาวเป็นรูปตัว V ซึ่งเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว แต่ละตัวไม่เหมือนกัน
- มีเล็บเท้าโค้งยาวแหลม มี 5 นิ้ว เวลาเดินมีรอยตีนเต็มกว่าหมีหมา มีลักษณะคล้ายกับมนุษย์ แต่มีขนาดสั้นกว่า ป้อมกว่า และมีรอยเล็บยาวแหลม หมีควายจะมีขนาดรอยตีนที่ใหญ่กว่าหมีหมา
การศึกษาพฤติกรรมสัตว์ป่า หมีหมาและหมีควาย
- หมีควายและหมีหมามีนิสัยใกล้เคียงกัน ปกติมักอยู่ตามลำพังตัวเดียว ยกเว้นช่วงฤดูผสมพันธุ์ จะออกหากินพร้อมกับตัวเมีย ฤดูผสมพันธุ์ของหมีควายอยู่ราวเดือนมิถุนายนถึงกรกฎาคม และออกลูกราวเดือนมกราคมจนถึงเดือนกุมภาพันธ์ ออกลูกคราวละ 2-4 ตัว ลูกหมีจะอยู่กับแม่เป็นเวลา 2-3 ปี
- ออกหากินเวลากลางคืน แต่ก็อาจพบตอนกลางวันได้บ้าง เวลากลางวันส่วนใหญ่มักใช้ไปกับการนอนพักผ่อนตามโพรงต้นไม้ ขอนไม้ ต้นไทรใหญ่ ในถ้ำ หรือชะง่อนหิน พื้นที่หากินราว 10-20 ตารางกิโลเมตร
- หมีเป็นสัตว์กินได้ทั้งพืชและสัตว์ เช่น หญ้า แมลง ผลไม้ป่า ลูกไทรสุก ลูกนก สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็ก กิ้งก่า กบ เขียด ปลา หอย ซากสัตว์ ชอบฉีกเปลือกไม้เพื่อหาแมลงใต้เปลือกไม้ จอมปลวก ผึ้งโพรง รังผึ้งหลวง ตัวอ่อนผึ้ง น้ำผึ้งจะชอบมาก รังผึ้งอยู่บนต้นไม้สูงแค่ไหนก็ปีนไปกินได้
- ประสาทรับกลิ่นดีมาก ๆ มันสามารถได้กลิ่นอาหารได้ไกลมากเป็นกิโลเมตรแต่สายตาและหูไม่ค่อยดีแม้จะมีรูปร่างอ้วนอุ้ยอ้ายแต่ก็วิ่งได้เร็วมาก
- หมีควายมีการกระจายในพื้นที่เดียวกันกับหมีหมา พบได้ทั่วทุกภาคของประเทศไทย หมีควายที่ปรากฏพบมากในพื้นที่ป่าขนาดใหญ่ ป่าตะวันตก ภูเขียว ดงพญาเย็น – เขาใหญ่ แก่งกระจาน คลองแสง แต่หมีควายมีการกระจายพันธุ์ลงไปใต้สุดแค่ จังหวัดสุราษฎร์ธานี และนครศรีธรรมราช
- ในประเทศไทยอยู่ในเขตร้อนไม่พบว่าหมีมีการจำศีล
การสังเกตอารมณ์หมี
- ปกติเราจะไม่ค่อยเจอหมีเวลาเดินป่าตอนกลางวัน แต่ก็มักจะเห็นร่องรอยของหมีอยู่ตามต้นไม้ใหญ่ ต้นไทร เป็นรอยเล็บปีนต้นไม้ ส่วนใหญ่จะเป็นต้นอาหารที่หมีเคยมากินและ มันจะกลับมากินเมื่อมีผลไม้สุกและเราเจอมันตอนกลางวันได้ในช่วงนี้
- หมีควายปกติไม่ดุร้ายรักสันโดษ (Introvert) มันมักเลี่ยงคนมากกว่าที่จะเข้าโจมตี แต่ก็มีประวัติทำร้ายคน มันจะตกใจเมื่อเจอคนในระยะประชิด มันจะคิดว่าคนมาทำร้าย เพราะคนเป็นภัยคุกคามอันดับหนึ่งของหมี หมีอาจหาทางเอาตัวรอดด้วยการพุ่งเข้าใส่
- หมีมักจะยืนสองขาใช้กงเล็บตะปบด้วยพลังหมี แล้ววิ่งมากัดอย่างรุนแรง
- ปัจจุบันก็ยังมีการล่าหมีเพื่อค้าเอาถุงน้ำดี อุ้งตีนฯ ไปขาย ลูกหมีควายที่กำพร้าแม่หรือพลัดหลงมีจำนวนมากในศูนย์เพาะเลี้ยงฯ
- อารมณ์ของหมีนั้นไม่สามารถคาดเดาได้ แต่ที่แน่ ๆ มันมีพฤติกรรมหวงอาหาร หวงถิ่น บ่อยครั้งที่พบหมีมักจะวนเวียนอยู่บริเวณต้นอาหารหรือไม่ก็นอนบนต้นอาหารอยู่ 2-3 วัน
- หมีแม่ลูกอ่อนจะปกป้องลูกมันมากๆมันจะพุ่งเข้าทำร้ายเมื่อมีผู้เข้ามาในระยะไม่ปลอดภัย
- เวลาหมีรู้สึกไม่ปลอดภัยมันจะยืนสองขาเพื่อใช้จมูกดมกลิ่น หูตั้ง และมองเห็นให้ไกล
- หมีที่ชอบแอบมากินเศษอาหารคน คุ้ยขยะกิน พบว่ามันจะมีพฤติกรรมทำซ้ำ ๆ และเข้าใกล้คนมากขึ้น และมันอาจไม่ปลอดภัยถ้าคุณเก็บอาหารไว้ในเต็นท์ (เช่น เจ้าขนุนหมีหมาบ้านกร่าง แต่โชคดีที่มันมีนิสัยไม่ดุ)
วิธีปฏิบัติเมื่อพบหมี
- หากโชคดีพบหมีในทางเดินในระยะมองเห็นให้หยุดเดิน เดินถอยหลังช้า ๆ ใจเย็น ๆ ไม่แสดงพฤติกรรมคุกคามหรือจะทำร้ายมัน อย่ากรีดร้องแสดงความกลัว ถ้ามีเพื่อนตัวเล็กหรือเด็ก ๆ ให้เดินมายืนร่วมกลุ่มให้ดูใหญ่กว่า ยืนตบมือและส่งเสียงด้วยน้ำเสียงปกติ “ไป ๆ” ให้หมีมันรู้ว่ามีคนอยู่ตรงนี้ สังเกตว่ามันได้ยินคุณแล้ว มันจะยืนสองขาเพื่อตรวจดูว่าคุณคืออะไร โดยปกติแล้วหมีมันจะหลบไปเอง ยืนรอจนกว่ามันจะไปจากพื้นที่
- ถ้าหมีเดินตรงเข้ามา มันอาจได้กลิ่นอาหารในตัวเรา หรือหมีก้มหัวต่ำและมีท่าทางขู่ ร้องขู่ใช้เล็บตะกุยดิน แปลว่ามันหวงอาหารหวงถิ่น ดูแล้วว่าเราตกอยู่ในสถานการณ์ที่ไม่ปลอดภัยให้คุณเตรียมตัว มีอะไรใช้ป้องกันตัวได้ให้เตรียมถือไว้ในมือ เช่น ท่อนไม้ ไม้พลอง ไม้เท้าเดินป่า มีดฯ นกหวีด ถ้ามี Bear Spray* ให้เตรียมปลด Safety เดินถอยหลังเพิ่มระยะห่าง ถ้ามันยังเดินตามมาให้เราหยุดเดินพร้อมตะโกน ตะคอก ไล่ให้ดัง ๆ ให้เสียงออกมาจากช่องท้องแสดงว่าคุณไม่กลัว ปักหลักแสดงว่าคุณเอาจริงและแข็งแรงกว่ามัน กางมือขึ้นทั้งสองแขน ชูมือชูไม้ หรืออะไรก็ได้ให้คุณดูตัวใหญ่ อย่าวิ่งหนี ! การวิ่งจะกระตุ้นให้หมีไล่ล่าได้
- แต่เมื่อเราเจอหมีแม่ลูกหรือสองตัวขึ้นไป หรือเจอหมีเด็กตัวเล็ก ๆ น่ารัก ! ให้เราวิ่งหนีออกจากพื้นที่ให้เร็วที่สุดโดยที่ไม่ต้องทิ้งเป้ ระหว่างวิ่งให้ปลดที่รัดอกและเอวออก หรือสะพายมือเดียววิ่ง หรืออะไรก็ได้ที่คุณจะวิ่งถนัดแต่อย่าล็อคเป้ไว้กับตัว (เก็บเป้ของคุณไว้มันอาจจะช่วยคุณได้ในกรณีที่แม่หมีวิ่งตามคุณทัน) จำไว้ว่าหมีควายแม่ลูกดุมากต้องวิ่งออกมาจากพื้นที่ให้ไกลที่สุด อย่าวิ่งหนีขึ้นต้นไม้เพราะหมีปีนต้นไม้เก่งมาก !
- หากเจอหมีอยู่บนต้นไม้ ส่วนใหญ่เป็นต้นอาหาร เช่น ต้นไทรสุก หรือรังผึ้ง หากคุณต้องเดินหน้าต่อไป ให้อ้อมไปทางกว้างๆ เพื่อหลีกเลี่ยงหมี ระยะที่ปลอดภัย เดินไปอย่างเงียบ ๆ โดยไม่ดึงดูดความสนใจของมัน
- หลายคนเคยได้ยินว่าถ้าเจอหมีให้ แกล้งตาย ! ไม่ใช่อย่างที่เราเข้าใจกัน ให้แกล้งตาย หมายถึงเป็นทางเลือกสุดท้าย ! ในสถานการณ์ที่หมีโจมตีโดยที่ไม่ทันตั้งตัว คุณได้รับบาดเจ็บแล้ว ให้นอนคว่ำโดยแยกขาออกจากกันและวางแขนให้ไขว้กันไว้ด้านหลังคอ ท่านี้จะทำให้คุณเสี่ยงต่อการถูกพลิกตัวน้อยลง และป้องกันใบหน้า ด้านหลังศีรษะ และคอของคุณ อยู่นิ่ง ๆ จนกว่าคุณจะแน่ใจว่าหมีได้ออกจากบริเวณนั้นไปแล้ว
- การโจมตีของหมีเพื่อป้องกันตัวโดยทั่วไปใช้เวลาไม่เกิน 2 นาที หากหมียังวนเวียนอยู่นานกว่านั้น อาจหมายความว่าหมีเปลี่ยนจากการป้องกันตัวเป็นการล่าเหยื่อ ให้เลิกแกล้งตายแล้วสู้กลับ
- ให้คุณสู้กลับอย่างสุดกำลัง โดยทุบ ๆ ไปที่จมูกและตาของมัน ตีมันด้วยกิ่งไม้หรือหิน ทำทุกวิถีทางเพื่อให้หมีรู้ว่าคุณไม่ใช่เหยื่อที่ง่าย
- การโจมตีประเภทนี้เกิดขึ้นไม่บ่อยนัก
วิธีหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้ากับหมี
- หมีมีความอ่อนไหวต่อความเครียดจากกิจกรรมของมนุษย์เป็นอย่างมาก สิ่งสำคัญคือต้องรู้เกี่ยวกับพฤติกรรมของหมี
- สังเกตร่องรอยของหมี รอยเท้า ขี้หมี การขุด รอยเล็บหมี ท่อนไม้ที่ฉีกขาด และหินที่พลิกคว่ำ จอมปลวกที่ถูกเจาะ ล้วนเป็นสัญญาณที่บ่งบอกว่ามีหมีอยู่ในพื้นที่
- ถ้าเรารู้แล้วว่ามีหมีอาศัยอยู่ในบริเวณที่เราเดินป่า การส่งเสียงหรือ ตบมือ เดินร้องเพลง ห้อยกระดิ่ง (Bear bell) จะทำให้หมีได้ยินเสียงและรู้ตัวก่อนล่วงหน้า
- แนะนำให้เดินป่าเป็นกลุ่มที่มีสมาชิกอย่างน้อย 4 คนขึ้นไป อย่าเดินเงียบ ๆ คนเดียว
- ใช้เส้นทางเดินป่าที่อุทยานทำกำหนดไว้ไม่ออกนอกเส้นทาง
- ไม่แคมป์บริเวณใต้ต้นไทรที่มีผลสุก หรือต้นที่มีอาหารหมี เช่น ต้นที่มีรังผึ้งหลวง หรือบริเวณที่เราได้กลิ่นซากสัตว์ ริมลำธารที่มีปลา
- จัดการกลิ่นและเศษอาหารในแคมป์ ล้างและเก็บจานชามให้สะอาด ไม่ควรทิ้งเศษอาหารบริเวณแคมป์ จัดเก็บเศษอาหารให้มิดชิด จัดโซนทำอาหารแยกออกจากที่นอน
- ไม่เก็บอาหารไว้ในเต็นท์นอน ควรมีที่เก็บอาหารแยก หลีกเลี่ยงการนำผลไม้มีกลิ่นและน้ำผึ้ง อาหารใส่ถุง Ziplock หรือใส่ในถุงกันกลิ่น ถุงกันน้ำ
- อย่าให้ถุงนอนและเต็นท์ เสื้อผ้าชุดนอน มีกลิ่นอาหาร ไม่ใช้น้ำหอมกลิ่นแรง
- ถ้ามีสเปรย์ไล่หมีติดตัวไว้ตลอดเวลาบนเส้นทางและเรียนรู้วิธีใช้ (ในทวีปอเมริกา)